- २०८३ असोज ४ आइतबार
काठमाडौं । कृत्रिम बुद्धिमत्ताको तीव्र विकाससँगै यसले मानिसको काम सहज बनाउने मात्र होइन, भविष्यमा मानिसकै नियन्त्रण र निर्णय क्षमतामाथि चुनौती सिर्जना गर्न सक्ने विषयमा बहस बढेको छ । केही दशकअघि चलचित्रमा देखाइएको एआईले मानिसविरुद्ध विद्रोह गर्ने कल्पना अहिले पूर्ण रूपमा वास्तविकता नभए पनि यसको केही सम्भावित जोखिमबारे विज्ञहरूले गम्भीर प्रश्न उठाउन थालेका छन् ।
एआई अहिले सामान्य प्रश्नको उत्तर दिने उपकरणमा मात्र सीमित छैन । यसले कोड लेख्न, ठूलो मात्रामा सूचना विश्लेषण गर्न, सुरक्षा कमजोरी पहिचान गर्न, समस्या समाधान गर्न र विभिन्न काम आफैँ सञ्चालन गर्न सक्ने क्षमता विकास गरिरहेको छ । एआई प्रणालीलाई लामो समयसम्म स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न र बाह्य उपकरण तथा सूचनामा पहुँच दिन थालिएपछि यसको नियन्त्रणबारे चिन्ता थपिएको हो ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार एआईको क्षमता विकास हुने गति त्यसलाई बुझ्ने र सुरक्षित बनाउने अनुसन्धानभन्दा तीव्र हुन थालेको छ । एआईले कसरी निर्णयमा पुग्छ भन्ने कुरा धेरै अवस्थामा पूर्ण रूपमा बुझ्न नसकिने भएकाले यसलाई ‘कालो बाकस’ जस्तो प्रणालीका रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ । एआई मानिसभन्दा बढी बुद्धिमान हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्नभन्दा महत्वपूर्ण विषय मानिसले त्यसको प्रयोग र नियन्त्रणमाथि आफ्नो अधिकार कायम राख्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने रहेको विज्ञहरूको धारणा छ ।
एआईलाई निश्चित लक्ष्य दिँदा उसले उक्त लक्ष्य पूरा गर्न मानिसले अपेक्षा नगरेका उपाय अपनाउन सक्ने सम्भावनाबारे पनि अनुसन्धान भइरहेको छ । उदाहरणका लागि, केही परीक्षणमा एआई प्रणालीले समस्या समाधान गर्ने क्रममा उपलब्ध सीमाभन्दा बाहिर जाने बाटो खोजेको दाबी गरिएको छ । यस्ता घटनाले एआई प्रणालीलाई स्वतन्त्र रूपमा काम गर्ने अधिकार दिँदा जोखिम बढ्न सक्ने देखाएको विज्ञहरूको भनाइ छ ।
तर यसको अर्थ एआई प्रणालीले मानिसविरुद्ध जानाजानी योजना बनाइरहेका छन् भन्ने निष्कर्ष भने निकाल्न नमिल्ने विज्ञहरू बताउँछन् । मुख्य प्रश्न प्रणालीको उद्देश्य, पहुँच र निर्णयमाथि पर्याप्त सुरक्षा नियन्त्रण छ कि छैन भन्ने हो ।
एआईको बढ्दो प्रयोगसँगै अर्को महत्वपूर्ण चिन्ता मानिसको आफ्नै सोच्ने क्षमतासँग जोडिएको छ । पहिले एआईलाई सूचना खोज्ने उपकरणका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो । अहिले मानिसले लेख्ने, अनुसन्धान गर्ने, विश्लेषण गर्ने, योजना बनाउने र निर्णयका लागि सुझाव लिनेसम्मका काम एआईलाई दिन थालेका छन् । विज्ञहरूका अनुसार दोहोरिने र समय लाग्ने काम एआईलाई जिम्मा दिनु उपयोगी हुन सक्छ । तर कुनै विषयमा आफैँ सोच्ने, तर्क गर्ने र प्राप्त उत्तर सही वा गलत भनेर जाँच गर्ने क्षमता नै एआईलाई सुम्पिन थालियो भने दीर्घकालीन समस्या आउन सक्छ । एआईले दिएको उत्तर सही देखिए पनि त्यसमा त्रुटि हुन सक्छ । त्यसैले एआईको उत्तरलाई अन्तिम सत्यका रूपमा स्वीकार गर्नुको सट्टा त्यसको स्रोत, तर्क र तथ्य जाँच गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ ।
अर्कोतर्फ, एआईको क्षमता बढ्दै जाँदा साइबर सुरक्षामा यसको प्रयोगले नयाँ अवसरसँगै जोखिम पनि बढाएको छ । एआईले कोड लेख्न, सुरक्षा कमजोरी पहिचान गर्न र विभिन्न प्राविधिक समस्या समाधान गर्न सक्ने भएकाले यसको दुरुपयोग साइबर अपराधमा हुन सक्ने जोखिम रहेको विज्ञहरू बताउँछन् । विशेषज्ञहरूका अनुसार एआईलाई ठूलो मात्रामा सूचना, प्रणाली र उपकरणमा पहुँच दिइएमा त्यसको गलत प्रयोगबाट हुने क्षति पनि ठूलो हुन सक्छ । त्यसैले शक्तिशाली एआई प्रणालीलाई प्रयोगमा ल्याउनुअघि सुरक्षा परीक्षण र जोखिम मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ ।
एआईको विकास नै रोक्नुपर्ने धारणा भने व्यापक रूपमा समाधानका रूपमा हेरिएको छैन । मुख्य बहस यसको विकाससँगै सुरक्षा व्यवस्था कति बलियो बनाउने भन्नेमा केन्द्रित छ । विज्ञहरूका अनुसार नयाँ एआई प्रणाली सार्वजनिक प्रयोगमा ल्याउनुअघि त्यसको क्षमता, कमजोरी र सम्भावित दुरुपयोगको परीक्षण गर्नुपर्छ र विशेषगरी संवेदनशील क्षेत्रमा प्रयोग हुने प्रणालीमा थप कडा निगरानी आवश्यक हुन्छ ।
त्यसैगरी, अत्यधिक कडा नियमले ठूला प्रविधि कम्पनीलाई मात्र फाइदा पुग्न सक्ने चिन्ता पनि छ । सीमित कम्पनीको हातमा एआई विकासको अधिकार केन्द्रित हुँदा प्रतिस्पर्धा र नयाँ सोचमा असर पर्न सक्ने भएकाले नियम बनाउँदा सुरक्षा र नवप्रवर्तनबीच सन्तुलन आवश्यक रहेको विज्ञहरूको धारणा छ ।
एआईको जोखिम नियन्त्रण गर्ने जिम्मेवारी प्रविधि निर्माण गर्ने कम्पनीको मात्र नभई सरकार, अनुसन्धानकर्ता, प्रयोगकर्ता र सम्बन्धित संस्थाको पनि हुने विज्ञहरू बताउँछन् । एआई बनाउने कम्पनीले प्रणालीको सुरक्षा परीक्षण र कमजोरीबारे पारदर्शिता कायम गर्नुपर्छ। सरकारले गोपनीयता, सुरक्षा, जवाफदेहिता र गलत प्रयोग नियन्त्रणका लागि आवश्यक कानुनी व्यवस्था गर्नुपर्छ। प्रयोगकर्ता स्वयंले पनि एआईलाई कति अधिकार र पहुँच दिने भन्नेमा सावधानी अपनाउनुपर्छ ।
विशेषगरी स्वास्थ्य, शिक्षा, कानुन र सरकारी सेवाजस्ता क्षेत्रमा एआईको निर्णयलाई मानिसको निगरानीबिना पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्न नहुने विज्ञहरूको सुझाव छ ।
एआईको विकासले रोजगारीको स्वरूप परिवर्तन गर्ने सम्भावना पनि बढेको छ । सामान्य स्तरका लेखन, तथ्य सङ्कलन, कोड लेखन, विश्लेषण र ग्राहक सेवाका धेरै काम एआईले गर्न सक्ने भएकाले केही प्रारम्भिक तहका रोजगारी प्रभावित हुन सक्छन् । तर एआईले नयाँ प्रकारका काम पनि सिर्जना गर्ने सम्भावना छ। एआई सञ्चालन, निगरानी, तथ्य जाँच, सुरक्षा, प्रणाली व्यवस्थापन र एआईसँग मिलेर काम गर्ने नयाँ सीपको माग बढ्न सक्छ । विज्ञहरूका अनुसार भविष्यमा एआईसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुभन्दा एआईलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु महत्वपूर्ण हुनेछ ।
युवाका लागि केवल शैक्षिक प्रमाणपत्र पर्याप्त नहुन सक्ने विज्ञहरूको धारणा छ । समस्या समाधान गर्ने क्षमता, निर्णय क्षमता, सिर्जनात्मक सोच र व्यावहारिक अनुभव महत्वपूर्ण हुनेछन् । एआईले सजिलै गर्न सक्ने काममा मात्र सीमित हुने व्यक्तिभन्दा एआईको प्रयोग गरेर आफ्नो क्षमता बढाउन सक्ने व्यक्ति भविष्यमा बढी उपयोगी हुन सक्ने विज्ञहरू बताउँछन् ।
एआई मानिसका लागि ठूलो अवसर हो र यसले स्वास्थ्य, शिक्षा, विज्ञान, उद्योग, सञ्चार र व्यापारलगायत क्षेत्रमा काम गर्ने तरिका परिवर्तन गर्न सक्छ । तर यसको क्षमता जति बढ्दै जान्छ, त्यति नै जिम्मेवार प्रयोगको आवश्यकता पनि बढ्छ । त्यसैले एआईबारे सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न ‘एआई मानिसभन्दा कति शक्तिशाली बन्छ?’ मात्र होइन । त्यससँगै ‘शक्तिशाली हुँदै गएको एआईलाई मानिसले कति सुरक्षित र जिम्मेवार ढंगले नियन्त्रण गर्न सक्छ ?’ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ ।
विज्ञहरूको साझा धारणा एआईको विकास रोक्नेभन्दा त्यसलाई मानिसको नियन्त्रण, स्पष्ट नियम, निरन्तर परीक्षण र जिम्मेवार प्रयोगभित्र राख्नु आवश्यक रहेको भन्ने छ ।
