इरान कहिलेसम्म युद्ध लड्न सक्छ ?

काठमाडौँ । अर्थतन्त्र र पूर्वाधारमाथि ठूलो दबाब परिरहे पनि इरानका नीति निर्माता युद्ध अन्त्य गर्न हतारिएको देखिएका छैनन् ।

इरानले युद्धको दिशा अमेरिकाले मात्रै निर्धारण गर्न नसक्ने सन्देश दिन खोजिरहेको हुन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ । साथै, अमेरिकामाथि सैन्य, आर्थिक र राजनीतिक दबाब बढाएर आफ्ना केही माग पूरा गराउन सकिने आशा पनि इरानले राखेको हुन सक्छ । तर यसको धेरै कुरा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नमा निर्भर छ, इरानले वास्तवमा यो युद्ध कति समयसम्म जारी राख्न सक्छ ?

युद्धका क्रममा इरानको रक्षा उद्योग र क्षेप्यास्त्र उत्पादन गर्ने केही संरचनालाई निशाना बनाइएको छ । तर त्यसबाट भएको क्षतिको स्वतन्त्र र यकिन मूल्याङ्कन उपलब्ध छैन ।

लन्डनस्थित अध्ययन संस्थाले गरेको पछिल्लो मूल्याङ्कनअनुसार इरानसँग अहिले कति क्षेप्यास्त्र बाँकी छन् भन्ने भरपर्दो तथ्याङ्क उपलब्ध छैन । समयसँगै इरानले प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्रको संख्या घट्दै गएको देखिए पनि युद्ध जारी राख्ने उसको क्षमताको मूल्याङ्कन केवल क्षेप्यास्त्रको संख्याबाट गर्न नसकिने विश्लेषकहरूको भनाइ छ ।

मानवरहित विमान र समुद्रबाट प्रहार गरिने क्षेप्यास्त्र उत्पादन गर्न तुलनात्मक रूपमा सजिलो र छिटो भएको बताइएको छ । युद्धमा मारिएका केही कमान्डरको स्थानमा नयाँ नेतृत्वसमेत नियुक्त भइसकेको छ भने सैन्य नेतृत्व संरचना अझै कायम रहेको जनाइएको छ ।

इरानले लामो समयसम्म क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्ने क्षमता कायम राख्न सक्ने समेत विश्लेषण गरिएको छ । यद्यपि प्रहारको तीव्रता घट्न सक्ने र होर्मुज जलडमरूमध्यमा अवरोध सिर्जना गर्न सक्ने समेत बताइएको छ ।

इरानी नीति निर्माताहरूले लामो समयसम्म चल्ने युद्धले अमेरिकालाई पनि ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्ने ठानेका छन् । इरानी क्षेप्यास्त्र र मानवरहित विमान रोक्न अमेरिकाको सैन्य हतियार भण्डारको केही हिस्सा प्रयोग भइसकेको छ । केही अमेरिकी आकलनले ती हतियारको भण्डार तत्काल पुनःपूर्ति गर्न कठिन हुने चेतावनी दिएका छन् ।

युद्धका कारण तेलको मूल्यमा परेको प्रभाव र अमेरिकाभित्रको राजनीतिक अवस्थाले तेहरानमा वासिङ्टनलाई आफ्ना केही शर्त स्वीकार गर्न बाध्य पार्न सकिने आशा बढाएको छ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पप्रति रिपब्लिकन मतदाताको समर्थन अझै बलियो भए पनि विभिन्न सर्वेक्षणले युद्धप्रति अमेरिकी जनतामा असन्तुष्टि बढ्दै गएको देखाएका छन् । ट्रम्पले युद्धका घोषित उद्देश्य पूरा गर्न नसकेको चिन्ता पनि बढिरहेको छ ।

यदि तेहरानको अनुमान सही भयो भने इरानका लागि अमेरिकालाई सैन्य रूपमा पराजित गर्नु आवश्यक नहुन सक्छ । लामो र महँगो युद्ध आफैंमा अमेरिकामाथि दबाब सिर्जना गर्ने माध्यम बन्न सक्ने उसको आकलन देखिन्छ । अहिलेसम्म भने केवल सैन्य दबाबका कारण इरान युद्ध रोक्न बाध्य हुने कुनै स्पष्ट संकेत देखिएको छैन ।

युद्ध सुरु हुनुअघि नै इरानको अर्थतन्त्र उच्च मुद्रास्फीति, न्यून लगानी, राष्ट्रिय मुद्रा रियालको ठूलो अवमूल्यन र संरचनागत समस्याबाट गुज्रिरहेको थियो । विश्व बैंकको अनुमानअनुसार सन् २०२५-२६ को आर्थिक वर्षमा इरानको अर्थतन्त्र करिब २.७ प्रतिशतले खुम्चिएको थियो । युद्धले त्यसमा थप दबाब सिर्जना गरेको छ। इरानको तथ्याङ्क केन्द्रका अनुसार पछिल्लो १२ महिनाको मुद्रास्फीति दर ६२ प्रतिशतसम्म पुगेको छ ।

युद्धबाट सबैभन्दा प्रभावित दक्षिणी प्रान्तमा अवस्था अझ गम्भीर रहेको बताइएको छ। होर्मुजगानमा मुद्रास्फीति दर १०१ प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको जनाइएको छ । इरानका उपश्रममन्त्रीका अनुसार युद्धका कारण रोजगारी बजारमा १० लाखभन्दा बढी रोजगारी गुमेका छन् भने करिब २० लाख मानिस प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा बेरोजगार भएका छन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले सन् २०२६ मा इरानको अर्थतन्त्र करिब ५.४ प्रतिशतले खुम्चिने र मुद्रास्फीति दर झन्डै ६९ प्रतिशत पुग्ने अनुमान गरेको छ । युद्ध कति लामो चल्छ र त्यसले व्यापार तथा तेल निर्यातमा कति ठूलो अवरोध पुर्‍याउँछ भन्ने कुराले इरानको अर्थतन्त्रमा ठूलो प्रभाव पार्नेछ ।

होर्मुज जलडमरूमध्य इरानका लागि दबाब सिर्जना गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम भए पनि त्यही मार्ग उसको कमजोरीको कारणसमेत बन्न सक्छ । यस मार्गमा अवरोध सिर्जना गर्दा अमेरिका र विश्वको ऊर्जा बजारका लागि युद्धको लागत बढाउन सकिन्छ। तर अर्कोतर्फ अमेरिकी नौसैनिक घेराबन्दी र समुद्री यातायातमाथि लगाइने प्रतिबन्धले इरानका लागि तेल निर्यात गर्न थप कठिन बनाउनेछ । तर आर्थिक दबाब पर्दैमा इरानको नीतिमा परिवर्तन आउँछ भन्ने निश्चित छैन ।

निरंकुश शासनहरू अत्यन्त कठिन आर्थिक परिस्थितिमा पनि वर्षौंसम्म टिक्न सक्छन् । उनका अनुसार मुद्रास्फीति, बेरोजगारी र पूर्वाधारको समस्याले असन्तुष्टि बढाउन सक्छ। तर व्यापक जनप्रदर्शन वा सरकारभित्रै गम्भीर विभाजन नआएसम्म तेहरानले आफ्नो सैन्य नीति परिवर्तन नगर्न सक्छ ।

अर्कोतर्फ युद्धबाट बाहिरिने सबैभन्दा राम्रो बाटो के हुन सक्छ भन्ने विषयमा इरानभित्र मतभेद देखिएको छ । संसद्का सभामुख तथा इरानी वार्ता प्रतिनिधिमण्डलका प्रमुख मोहम्मद बागर गालिबाफले यसअघि नै इरान लगातार चलिरहने संघर्षमा फस्न नहुने चेतावनी दिएका थिए । उनले वार्ताको विरोध गर्नेहरूमाथि पनि आलोचना गरेका छन् । तर संसद्का कट्टरपन्थी सदस्य अमिरहोसेन साबेतीले अमेरिकाले इरानका सबै शर्त स्वीकार गरेर सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे पनि युद्ध जारी रहने बताएका छन् । यद्यपि यो मतभेदलाई केवल युद्ध समर्थक र शान्ति समर्थक समूहका रूपमा विभाजन गर्न सकिँदैन । गालिबाफले पनि इरानका अधिकारको रक्षा नगर्ने कुनै सम्झौता आफूहरूले स्वीकार नगर्ने बताएका छन् । मुख्य मतभेद निरन्तर दबाबबाट तेहरानले कति लाभ लिन सक्छ र कुन बिन्दुमा युद्धबाट हुने क्षति लाभभन्दा ठूलो हुन्छ भन्ने विषयमा देखिन्छ ।

इरानमा युद्ध जारी राख्ने विषयमा जनताको धारणा बुझ्न सकिने स्वतन्त्र र विश्वसनीय जनमत सर्वेक्षण उपलब्ध छैन । सामाजिक सञ्जालले पनि सम्पूर्ण समाजको धारणा प्रतिनिधित्व नगर्ने विज्ञहरूको भनाइ छ । इरानी शासनका लागि सबैभन्दा खतरनाक मोर्चा अन्ततः घरेलु मोर्चा बन्न सक्ने र यसको मुख्य कारण अत्यधिक मुद्रास्फीति, आर्थिक समस्या र देशको पूर्वाधारमाथि बढिरहेको दबाब भएको बताइएको छ ।

लामो समयसम्म युद्ध जारी रहँदा इरानले क्षेत्रीय स्तरमा समेत ठूलो क्षति बेहोर्नुपर्ने हुन सक्छ । पछिल्ला वर्षमा तेहरानले खाडीका अरब मुलुक, विशेषगरी साउदी अरबसँग सम्बन्ध सुधार्ने प्रयास गरेको थियो । ती मुलुकमा रहेका सैन्य आधार, पूर्वाधार र समुद्री मार्गमाथि लगातार आक्रमण भएमा यी सम्बन्ध पुनः बिग्रिन सक्छन् । खाडीका मुलुकहरूले अहिलेसम्म तनाव कम गर्ने र वार्तामा फर्कने प्रयास गरिरहेका छन्। तर इरान वा इरानसँग सम्बन्धित सैन्य समूहबाट हुने आक्रमणको खतरा बढ्दै गएमा उनीहरू अमेरिकासँगको रक्षा सहकार्य थप बलियो बनाउन र सम्भवतः इरानविरुद्ध समेत सहकार्य बढाउन इच्छुक हुन सक्छन् ।अमेरिकामाथि पर्ने दीर्घकालीन दबाब इरानका लागि राजनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण बन्न त्यसलाई वार्ताको टेबुलमा आफ्ना पक्षमा सहुलियतमा बदल्न सक्नुपर्छ । तर इरानलाई युद्ध अन्त्य गर्ने स्वीकार्य बाटो दिने किसिमको सम्झौता कस्तो हुनेछ र त्यस्तो सम्झौता कसरी सम्भव हुन्छ भन्ने अझै स्पष्ट छैन ।

इरानको रणनीतिमा देखिएको मुख्य कमजोरी युद्धका क्रममा हासिल गरेको प्रभावलाई स्थायी राजनीतिक लाभमा कसरी बदल्ने भन्ने हो । तेहरानले विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा अवरोध सिर्जना गर्न तथा अमेरिका र उसका सहयोगीमाथि दबाब बढाउन सक्ने क्षमता देखाएको छ । तर लामो समयसम्म अमेरिका र खाडी मुलुकसँगको टकरावमा रहेर इरान कसरी टिकिरहन्छ भन्ने स्पष्ट छैन । अहिलेसम्म सैन्य, आर्थिक वा राजनीतिकमध्ये कुनै पनि दबाबले इरानलाई युद्ध जारी राख्नबाट रोक्न सकेको छैन । तर युद्ध जति लामो हुँदै जान्छ, घरेलु आर्थिक दबाब त्यति नै बढ्नेछ, क्षेत्रीय सम्बन्ध त्यति नै बिग्रनेछन् र युद्धबाट भएको क्षतिको क्षतिपूर्ति गर्न सक्ने सम्झौतामा पुग्न त्यति नै कठिन हुनेछ ।